แถวหน้า จากซ้าย :
• พระธรรมวิสุทธิมงคล (หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน)

• พระอุดมญาณโมลี (หลวงปู่จันทร์ศรี จนฺททีโป)

• พระธรรมไตรโลกาจารย์ (หลวงปู่รักษ์ เรวโต)

• สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน)
สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ ๑๙ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
เมื่อครั้งทรงดำรงสมณศักดิ์ที่ พระสาสนโสภณ

แถวที่ ๒ จากซ้าย :
• พระเทพวัชรธรรมาภรณ์ (สุรพงส์ ฐานวโร)

• พระพรหมวชิรสุธี (อภิพล อภิพโล)

• พระธรรมมงคลวุฒาจารย์ (บุญยนต์ ปุญฺญาคโม)
(องค์สวมแว่นตาดำ)

• พระราชวราจารย์ (วิญญ์ วิชาโน)

บันทึกภาพ ณ พระธาตุหลวง เมืองเวียงจันทน์ ประเทศลาว
เมื่อวันที่ ๙ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๕๐๕

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน ป.ธ.๙)
สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ ๑๙ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
เมื่อครั้งทรงดำรงสมณศักดิ์ที่ สมเด็จพระญาณสังวร
ทรงฉายพระรูปร่วมกับพระราชาคณะและกรรมการวัดบวรนิเวศวิหาร
ในคราวจัดพิมพ์ “หนังสือตำนานวัดบวรนิเวศวิหาร”
ฉลองพระชนมายุครบ ๖ รอบ ๗๒ พรรษา เมื่อปีพุทธศักราช ๒๕๒๘
ณ ด้านหน้าพระอุโบสถ วัดบวรนิเวศวิหาร



แถวหน้าจากซ้าย :
• พระธรรมมงคลวุฒาจารย์ (บุญยนต์ ปุญฺญาคโม น.ธ.โท)

• พระพรหมมุนี (วิชมัย ปุญฺญาราโม ป.ธ.๖)

• สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน ป.ธ.๙)
สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ ๑๙ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
เมื่อครั้งทรงดำรงสมณศักดิ์ที่ สมเด็จพระญาณสังวร

• พระราชบัณฑิต (แจ่ม ธมฺมสาโร ป.ธ.๔)

• พระสุธรรมาธิบดี (แบน กิตฺติสาโร ป.ธ.๕)

แถวหลังจากซ้าย :
• สมเด็จพระวันรัต (จุนท์ พฺรหฺมคุตฺโต ป.ธ.๙)

• พระราชกวี (ลาภ ธนสาโร ป.ธ.๙)

• พระเทพวิสุทธิญาณ (อุบล นนฺทโก ป.ธ.๙)

• พระมหารัชมงคลดิลก (บุญเรือน ปุณฺณโก ป.ธ.๕)

• พระพรหมวชิรสุธี (อภิพล อภิพโล ป.ธ.๕)

• พระธรรมเมธาภรณ์ (ระแบบ ฐิตญาโณ ป.ธ.๖)

ในคราวเสด็จเยือนประเทศเนปาล เมื่อปีพุทธศักราช ๒๕๒๘
สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน)
สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ ๑๙ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
เมื่อครั้งทรงดำรงสมณศักดิ์ที่ สมเด็จพระญาณสังวร
ทรงเสด็จทอดพระเนตร
“เสาศิลาจารึกพระเจ้าอโศกมหาราช” หรือ “เสาอโศก”
ที่มีจารึกไว้ว่า บริเวณนั้นเป็นเมืองของพระโกนาคมนพุทธเจ้า
เป็นเสาศิลาจารึกที่หักเป็นสองท่อน ท่อนหนึ่งจมดินอยู่บนเนินเล็กๆ
ท่อนปลายล้มอยู่บนพื้นดินใกล้ๆ กัน
นับเป็นหลักฐานทางโบราณคดีที่สำคัญเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา
เสาศิลาจารึกดังกล่าวอยู่กลางทุ่งนา หมู่บ้านนิคลิหะวา ใกล้เมืองกบิลพัสดุ์
การเดินทางไปดูเสาศิลาจารึกพระเจ้าอโศกมหาราช หรือเสาอโศก
หนทางค่อนข้างลำบากเพราะไม่มีถนนตัดผ่าน
ต้องเดินผ่านทุ่งนาและเดินบนคันนาเป็นระยะทางไกลกว่าจะถึงที่หมาย
ทำให้คณะที่ตามเสด็จพากันอ่อนล้า เมื่อถึงที่หมายจึงประทับกับพื้นหญ้า
กลางทุ่งนาแบบไม่มีพิธีรีตอง เป็นอีกพระอิริยาบทหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่า
สมเด็จฯ ทรงเป็นผู้วางตนเรียบง่ายและไม่ถือพระองค์

จากพระรูป...พระพรหมวชิรสุธี (อภิพล อภิพโล)
วัดพระราม ๙ กาญจนาภิเษก - นั่งด้านหลัง และ
พระพรหมศากยวงศ์วิสุทธิ์ (อนิลมาน ธมฺมสากิโย)
พระอุปัฏฐากในขณะนั้น - นั่งพนมมืออยู่ด้านหน้า
ตามเสด็จมาด้วย

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน)
สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ ๑๙ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
เมื่อครั้งทรงดำรงสมณศักดิ์ที่
“สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก”
ได้เสด็จมาเยือนสวนโมกขพลาราม (วัดธารน้ำไหล)
ต.เลม็ด อ.ไชยา จ.สุราษฎร์ธานี เป็นการส่วนพระองค์
ครั้งแรกเมื่อเดือนกันยายน พุทธศักราช ๒๕๓๒
ในคราวเสด็จเยี่ยมภิกษุสามเณรและประชาชนในจังหวัดชายแดนภาคใต้
๕ จังหวัด คือ สงขลา สตูล ปัตตานี นราธิวาส และยะลา
ตามคำกราบทูลอาราธนาของ
ศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ (ศอ.บต.)

“ท่านพุทธทาสภิกขุ” ขอโอกาสกราบสมเด็จพระสังฆราชเจ้าฯ
เนื่องจากท่านพุทธทาสภิกขุมีอายุพรรษาเเก่กว่า
สมเด็จพระสังฆราชเจ้าฯ จึงห้ามไว้ เเต่ท่านพุทธทาสภิกขุก็ไม่ยอม
สมเด็จพระสังฆราชเจ้าฯ จึงได้กราบท่านพุทธทาสภิกขุกลับ

จากพระรูป : พระพรหมวชิรสุธี (อภิพล อภิพโล)
วัดพระราม ๙ กาญจนาภิเษก และ
พระพรหมศากยวงศ์วิสุทธิ์ (ดร.อนิลมาน ธมฺมสากิโย)
เป็น ๒ ในคณะผู้ติดตามเสด็จฯ



คำถามที่ ๓๔ : เมื่อคราวที่พระอาจารย์พุทธทาสอาพาธหนักนั้น
ฝ่าพระบาทได้เคยไปเยี่ยมอาจารย์พุทธทาสที่ได้ขอละสังขาร
โดยท่านอาจารย์ให้เหตุผลว่า อายุเกินพระพุทธเจ้ามาแล้ว แต่ฝ่าพระบาทได้ขอไว้
หลังจากนั้นอาการของอาจารย์พุทธทาสก็ฟื้นขึ้นมา และมีชีวิตอยู่ต่อมาอีกหลายปี
ขอกราบทูลฝ่าพระบาทเล่าเหตุการณ์ในครั้งนั้น

คำตอบ : เหตุการณ์ครั้งนั้นเกิดขึ้นในระหว่างวันที่ ๑๒-๑๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๓๒
สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช
เสด็จเยี่ยมภิกษุสามเณรและประชาชนในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ๕ จังหวัด
คือ สงขลา สตูล ปัตตานี นราธิวาส และยะลา ตามคำกราบทูลอาราธนา
ของศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ (ศอ.บต.)

เมื่อเดินทางผ่านวัดหรือจังหวัดในเส้นทางที่มีพระผู้ใหญ่
ที่ทรงเคารพนับถือ ก็จะทรงแวะแสดงสามีจิกรรมต่อพระผู้ใหญ่
สวนโมกขพลาราม อ.ไชยา จ.สุราษฎร์ธานี
อยู่ในหมายกำหนดการที่เจ้าพระคุณสมเด็จฯ
จะต้องแวะเพื่อไปถวายสักการะท่านอาจารย์พุทธทาส
เนื่องจากทรงคุ้นเคยตั้งแต่คราวอบรมพระธรรมทูตไปต่างประเทศ
เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๙ ซึ่งท่านพุทธทาสเป็นอาจารย์กรรมฐาน
ของสำนักฝึกอบรมพระธรรมทูตไปต่างประเทศด้วยรูปหนึ่ง
และพระนักศึกษาธรรมทูตไปต่างประเทศ
ได้เคยมารับการอบรม ณ สวนโมกขพลาราม

พระดร.อนิลมาน ธมฺมสากิโย หนึ่งในคณะผู้ติดตาม เล่าว่า
ตอนที่เสด็จไปเยี่ยมนั้นท่านพุทธทาสยังไม่ได้อาพาธหนัก
ยังไม่ได้ล้มหมอนนอนเสื่อ เป็นแต่เพียงเจ็บออดแอด
ยังออกมารับเสด็จได้เป็นชั่วโมง
ท่านพาไปดูโรงมหรสพทางวิญญาณ ลานหินโค้ง
แล้วก็นำเสด็จมาประทับที่ม้าหินหน้ากุฏิ
ที่ปกติเก้าอี้ม้าหินนั้นท่านอาจารย์พุทธทาสนั่งประจำ

ท่านอาจารย์พุทธทาสทูลสมเด็จพระสังฆราชให้ประทับ
แล้วท่านก็ไม่ยอมนั่ง ท่านพุทธทาสทูลว่า
“ขอประทานกราบสมเด็จพระสังฆราชหน่อยที่อุตส่าห์เสด็จมาเยี่ยมถึงวัด”
เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ทรงพยายามห้าม
แต่ท่านไม่ยอม แล้วต่างคนก็ต่างกราบ พอท่านพุทธทาสกราบ
เจ้าพระคุณสมเด็จฯ ก็บอกไม่ได้ๆ ต้องกราบกลับ

ส่วนคำถามที่ว่านั้น ตอบได้ว่า เหมือนกับเวลาไปเยี่ยมคนที่รู้จักกัน
แล้วระหว่างคุยก็ปรารภเรื่องสังขารว่าไม่ไหวแล้ว
แล้วเจ้าพระคุณสมเด็จฯ ก็รับสั่งว่าขออาราธนาใต้เท้าอยู่ก่อนอย่าเพิ่งไป
แต่ว่าคนก็ชอบอธิบายในเชิงอภินิหารไปสักหน่อย

ในวันนั้นมีการคุยเรื่องหนังสือ และวิธีสอนของท่านพุทธทาส
มีการคุยเรื่องธรรมะลึกๆ หลายเรื่อง เช่น เรื่องหนังสือมหาสติปัฏฐานสูตร
ซึ่งเจ้าพระคุณสมเด็จฯ รับสั่งว่าเป็นหนังสือที่ดีมาก และทรงใช้บ่อย

จาก : หนังสือ ๙๙ คำถามเกี่ยวกับสมเด็จพระสังฆราช หน้า ๕๖-๕๗